Instrumenten

Recht van amendement

Ieder raadslid heeft het recht om tijdens een vergadering wijzigingen voor te stellen op het voorgestelde besluit. Dat kan via het indienen van een amendement. Op een amendement kan ook weer een wijzigingsvoorstel worden ingediend dat subamendement wordt genoemd. Dit subamendement kan worden ingediend onder dezelfde voorwaarde van steun door andere raadsleden. Een amendement wordt schriftelijk ingediend bij de voorzitter van de raad (meestal de burgemeester). Indienen is mogelijk zolang de beraadslagingen nog niet zijn afgesloten.

Recht van motie

De raad kan ten alle tijde een oordeel uitspreken over wat het college of de raad heeft gedaan of zou moeten doen. Voor het doen van zo'n uitspraak wordt een motie opgesteld, waarin de raad naar aanleiding van bepaalde feiten of gebeurtenissen een uitspraak of een wens formuleert. Ieder raadslid kan tijdens een raadsvergadering een motie indienen.

De motie kan gaan over een onderwerp dat al op de raadsagenda staat, als wel over een andere onderwerp naar aanleiding van een recente gebeurtenis (dit is afhankelijk van in een gemeente opgestelde reglement van orde. Een motie wordt altijd schriftelijk ingediend bij de voorzitter van de raad (de burgemeester).

Recht op het stellen van vragen

Raadsleden kunnen zowel aan het college schriftelijke vragen stellen. In het reglement van orde is een artikel met die strekking opgenomen. Bij de vragen kan worden aangegeven of de vragen schriftelijk dan wel mondeling moeten worden beantwoord. De vragen worden bij de voorzitter ingediend, die ervoor zorgt dat ze zo spoedig mogelijk ter kennisgeving aan de hele raad worden gebracht. De vragen dienen in dertig dagen te worden beantwoord. Uiteraard kan het raadslid nadere inlichtingen vragen over het verkregen antwoord.

Naast deze procedure van vragen stellen, kennen veel gemeenteraden als vast agendapunt van de raadsvergadering het thema politieke actualiteit, ook wel het vragenuurtje genaamd. Hierbij kunnen raadsleden direct actuele kwesties aan de orde stellen en zonodig het college mondelinge vragen stellen. Ook dit wordt opgenomen in het reglement van orde.

Recht op interpellatie

Het komt wel voor dat er actuele gebeurtenissen zijn waarover men direct in de raadsvergadering met het college wil spreken. Er is bijvoorbeeld een gekraakt gebouw ontruimd door de politie en het vermoeden bestaat dat de politie haar boekje te buiten is gegaan. Als er kort daarop een raadsvergadering is, kunnen raadsleden voorstellen om een dergelijke kwestie direct aan de orde te stellen. Het is in veel gemeenten goed democratisch gebruik dat een interpellatie altijd wordt toegestaan door de meerderheid, ook al zou men op voorhand de conclusies die een minderheid van de raad wil trekken, niet willen aanvaarden.

Recht op onderzoek/enquête

Sinds het dualisme heeft de raad ook recht van onderzoek. Als men daartoe overgaat, stelt men een commissie in om dit onderzoek uit te voeren. Deze commissie is vergelijkbaar met een parlementaire onderzoekscommissie van de tweede kamer. De raad kan op voorstel van één of meerdere raadsleden een onderzoek naar het door college of de burgemeester gevoerde beleid instellen. Er moet een meerderheid van de raad zijn die het instellen van het onderzoek steunt. De raad stelt uit de eigen gelederen een zeskoppige onderzoekscommissie samen met een voorzitter en een vicevoorzitter. Ze organiseert openbare hoorzittingen waar de commissie getuigen en specialisten in het openbaar verhoort. Ook worden betrokkenen en specialisten opgeroepen schriftelijk te reageren. Aan het eind van het onderzoek wordt een eindverslag aangeboden aan de raad en het college van b&w. Dan beslist de raad op basis van de uitkomsten welke consequenties dit heeft.

Ambtelijke ondersteuning

Ambtenaren dienen medewerking te verlenen als een raadslid hier om vraagt. Zo is het van groot belang dat er medewerking wordt verleend als raadsleden een initiatiefvoorstel schrijven of een commissieonderzoek instellen. Dit vergt meestal veel voorbereidend werk.

Na de invoering van het dualisme heeft een raadslid formeel minder van doen met de ambtenaar dan in het oude bestel. In praktijk is het nog steeds de ambtenaar die de deskundigheid bezit waar ook een raadslid graag gebruik van maakt. Gesprekken voeren met raadsleden staat echter niet in de taakomschrijving van de ambtenaar. Wel dient hij de wethouder te informeren. Een ambtenaar zal belangstelling van de kant van een raadslid zeker waarderen. Een goede relatie met sommige ambtenaren kan net wat meer informatie opleveren dan via de formele weg.

Rekenkamer

De gemeenteraad heeft het recht om een rekenkamer in te stellen. Deze rekenkamer kan kijken of het beleid dat gevoerd wordt doeltreffend, doelmatig en rechtmatig is. Het is aan de raad om te bepalen of deze rekenkamer opgericht wordt als een rekenkamer buiten de raad of dat raadsleden zitting hebben in een rekenkamercommissie.

Via de rekenkamer kan de gemeenteraad haar zogenaamde budgettaire bevoegdheden uitvoeren. De raad heeft budgetrecht (zie ook gemeentewet, artikel 189, 4e lid). Zij controleert het algemeen financieel beleid van het college van b&w.  Deze bevoegdheid van de raad wordt versterkt doordat het college de rekening jaarlijks vóór 15 juli moet aanbieden. De resultaten kunnen dan worden meegewogen bij het vaststellen van de begroting voor het daaropvolgende jaar.

Een rekenkamer kan zelfstandig of op verzoek van de raad onderzoek doen naar het gevoerde beleid van de gemeente. Zij zal over een onderzoek een rapport uitbrengen met aanbevelingen.